Sansürle Hiçbir Şey Çözülmez

n okuyoruz| Bültenden Herkese Merhaba!

Dünyanın hemen her yerinde basını ve farklı sesleri susturmak için sansür eğiliminin arttığı bir dönemden geçiyoruz. Böyle bir ortamda, ülkemizde yaşanan güncel sansür dalgasını da hesaba katarak, bu çabaların arka planına ve sonuçlarına bakmak istedim.

Eylül ayı boyunca öne çıkan medya ve teknoloji dünyası haberlerini de her zaman olduğu gibi bültenin devamında bulabilirsiniz.

Görüş, yorum ve önerilerinizi her zaman bekliyorum.

Önümüzdeki ay görüşmek üzere!

—Ahmet Alphan Sabancı

Sansürle Hiçbir Şey Çözülmez

Hem yaşadığımız ülke hem de bültenin ele aldığı sektör sebebiyle yıllar içerisinde sansür ve ifade özgürlüğü ihlalleri üzerine yazmak isteyeceğimden çok daha fazlasını sizlerle paylaştım. Maalesef yıllar içerisinde bu durumda bir iyileşme görmediğimiz gibi küresel olarak bir kötüye gidişi izliyoruz.

Türkiye’de özellikle son haftalarda yaşadıklarımızı hepimiz biliyor, o yüzden tekrar etmeme gerek yok diye düşünüyorum. Ancak benzer şeyleri dünyanın hemen her yerinde görüyoruz: Rusya, İsrail, ABD, Çin, Brezilya, Meksika… Aklınıza gelecek hemen her ülkede siyasetin veya güç sahiplerinin beğenmedikleri veya rahatsız oldukları bir şeyi görünmez kılmak için sansürün farklı biçimlerine başvurduğunu görmeniz mümkün. Benzer şekilde hemen her ülkenin çocukları ve gençleri koruma bahanesiyle hem sansürü hem de onların ifade özgürlüğünü ellerinden almayı normal bir şey gibi gördüğü bir döneme girdik.

Bütün bunların arkasındaki motivasyonlara bakınca sebebini daha iyi anlıyoruz. Donald Trump kendisi hakkında sadece övgü istediği için gazetecilere saldırıyor. İsrail devleti işlediği savaş suçlarını insanları susturarak gizleyebileceğini zannediyor. Meksika’da karteller ve onlarla ilişkili kişiler işledikleri suçların haber olmasını engellemek için gazetecileri hedef alıyor. Dünyanın hemen her yerinde muhafazakârlar kendileri gibi olmayan insanları görünmez kılarak bütün sorunlarını çözeceklerini zannediyor. Ve hemen herkes çocuklar internete giremezse onları istedikleri gibi şekillendirebilmeyi umuyor.

Sansürü bir çaresizlik işareti olarak görmemin sebebi tam olarak bu. Çünkü sansür soruna bir çözüm üretmek yerine onu halının altına süpürmektir. Sansür hatalı olduğunu veya senden farklı düşünenler olduğunu kabul etmek yerine onları görünmez kılmanı sağlar. Eğer gerçeklikle arana bir mesafe koymak istiyorsan sansür en iyi araçtır.

Ancak sansürün gerçekten işe yaradığını söylemek de mümkün değil. Tarih boyunca insanlar her türlü sansür girişimine karşı yaratıcı bir çözüm üretmeyi başardı. Bilgisayarlar ve internet ise bunu çok daha kolay hâle getiriyor. Engellenen bir siteyi yeni bir adrese taşımak beş dakikalık bir işlem, yeni bir hesap açmak ise iki dakika. İnternete yüklenen bir dosya —hele bir de birilerinin onu sansürlemek istediği duyulduysa— mantar gibi çoğalıp binlerce farklı yerde erişilebilir hâle gelebiliyor. Eğer bir platform engellenirse insanlar anında başka bir yerde bir araya gelebiliyor.

Bunun belki de en eğlenceli örneklerinden birisini geçtiğimiz günlerde NPR keşfetmiş. Radyo tarafından yayınlanan ve Spotify’da kolay kolay yorum almayan Wild Card isimli podcast birden anlamsız yorumlar almaya başlamış. Başlangıçta bot zannettikleri yorumların arka planını araştırdıklarında ise karşılarına hiç beklemedikleri bir hikaye çıkıyor: sosyal medya erişimleri engellenen bir grup ortaokul öğrencisi, hiç yorum almayan podcast yayınlarının yorumlar kısmını sohbet etmek için kullanmaya karar vermişler.

Tam da bunun gibi yüzlerce örnek yüzünden sansürün etkisini ve gücünü gözümüzde büyütmemek lazım. Belki o esnada etkili oluyor veya aşırı güçlü hissediliyor olabilir ama bu her zaman geçici olmuştur. Önemli olan böyle dönemlerde dirençli olmanın ve sansürün toplumsal hafızamızda bir delik oluşturmasına izin vermemenin yollarını bulmak.

Eylülde Ne Okuduk?

Gazetecilik Dünyası

• Gazeteciliğe ve haber medyasına güven tartışması bir süredir devam etse de bu tartışmanın ne kadar sağlıklı ve sağlam temeller üzerinde yürütüldüğünü yeterince sorgulamadığımızı düşünenlerdenim. Routledge tarafından yayınlanan yeni bir kitaptan alıntılanarak yayınlanan bu bölümün yazarı Michael Schudson da benimle benzer bir şekilde düşünerek ABD medya tarihine bakmış ve güven tartışmasının temelindeki bazı ön kabullerin gerçekliğini araştırmış.
• Boston Globe gazetesinin küçük bir şehirdeki barın yaşadığı politik dramalar yüzünden iflasın eşiğine gelmesiyle ilgili haberi sosyal medyada bol miktarda tartışma ve espri malzemesi yarattı. Neyse ki gazete açısından da pozitif bir yanı olmuş, haberi yayınlamalarının üzerinden geçen 72 saatte birkaç bin yeni abone kazanmışlar. Abonelerin ne kadarı kalıcı olur bilemiyorum ama bu olayın daha farklı haberlerin yeni kitlelere ulaşma konusundaki etkisine iyi bir örnek olduğuna şüphe yok.
• Arjantin’de şu an en popüler haber uygulaması yalnızca bir ay önce yayınlanan Lisa. 23 yaşındaki iki genç tarafından geliştirilen bu uygulama kullanıcının ilgi alanlarını seçmesinin ardından Arjantin’deki açık haber kaynaklarını tarıyor ve her gün 10 dakikalık sesli bir haber bülteni oluşturuyor. Haberlere link de veren bu basit ve ücretsiz uygulama şu an ülkede en çok indirilen haber uygulaması ve en çok indirilen 100 uygulamadan birisi.
• İklim krizinin hayatımızdaki etkisi her geçen gün artarken, bu konuda daha iyi haberciliğe olan ihtiyacımız da artıyor. Uzun zamandır bu alanda çalışan gazetecilerle yapılan bu söyleşide kendisini geliştirmek isteyen gazeteciler için önemli tavsiyeler var.

Medya Ekonomisi

• ABD medya camiasının uzun süredir takip ettiği başlıklardan birisi Paramount’un WB Discovery medya grubunu satın alıp alamayacağıydı. Birçok eyaletin açtığı tekelleşme davalarının anlaşma ile sonuçlanmasının ardından bu birleşmenin önündeki bütün engeller kalktı ve artık Skydance adıyla anılacak yeni bir medya devi doğuyor. Bu birleşmenin medya dünyasındaki etkilerinin büyük olacağından kimsenin şüphesi yok ama herkesin merak ettiği başlıklardan birisi CNN’e ne olacağı. Paramount CEO’su David Ellison, Donald Trump’ın yakın arkadaşlarından birisi olmasıyla biliniyor ve yakın zamanda CBS News’in kontrolünü ele aldıktan sonra kanalın daha Trump dostu bir yayın politikasını benimsemesine neden olmuştu. Benzer bir dönüşümü satın alma tamamlandıktan sonra CNN’de de görebiliriz.
• Washington Post son birkaç yıldır üst üste aldığı kötü kararlar ve yaptığı tercihler yüzünden sıkıntılı bir noktaya düşmüştü. Görünüşe göre gazete kendisini toparlamaya başlamış ve dört yıldır zarar eden gazete bu yılı zararsız kapatacak gibi görünüyor.
• Google’ın YZ özetlerini aramanın merkezine almasıyla birlikte birçok medya kurumu için önemli bir gelir kaynağı riske girmişti. Google bu durumu toparlamak için bu özetlere katkı veren veya linkleri gösterilen yayınlara ödeme yapacağı bir sistemi test etmeye başladı. Şu anda yaklaşık 100 yayıncı ile test edilen programın yakın zamanda daha geniş bir kitleye açıldığını görebiliriz.

Medya Politik

• Birçok siyasetçi ve otorite gazetecileri hedef almak için türlü yollar icat ediyor ancak Kamerun bu konuda yeni bir seviye açtı. Dört gazeteci, ortada hiçbir kanıt olmamasına rağmen, ekonomi bakanının gözlüklerini çaldıkları iddiasıyla gözaltına alındılar. Bakanın gözlüğü günün ilerleyen saatlerinde arabasında bulunmuş olmasına rağmen dört gazetecinin üçü beş gün, biri yedi gün boyunca nezarette kaldıktan sonra serbest bırakıldı.
• Dünyanın hemen her yerinde görmeye başladığımız bir diğer kötü trend de seçimlerin gazeteciler üzerindeki baskıyı artıran dönemlere dönüşmesi. Hem Brezilya’da hem de Sırbistan’da yaklaşan seçimler gazetecilerin hayatlarını zorlaştırmaya ve hatta bazılarının güvenliklerini koruyabilmek adına seçimleri takip etmeme kararı almasına neden oluyor.
• Donald Trump da basını hedef alma ve sansürleme çabalarına devam ediyor. Geçtiğimiz ay içerisinde “fake news” olarak nitelendirdiği CNN, MS NOW ve Politico’nun Beyaz Saray’a girişini yasaklamaya kalktı. Hem mahkemelerin bu kararı iptal etmesi hem de diğer medya kurumlarının boykot kararı alması üzerine geri adım atmak zorunda kalsa da yakın zamanda farklı yollar deneyeceğinden kimsenin şüphesi yok.

Medya ve Teknoloji

• YZ ile görsel üretiminin artması görsellerin YZ üretimi olup olmadığını ayırt etmek için yeni yollar geliştirme ihtiyacını da beraberinde getirdi. Geçtiğimiz ay içerisinde yeni cihazlarını ve işletim sistemini yayınlayan Apple, bu konuya farklı bir noktadan yaklaşıp çektiğiniz fotoğrafların gerçekliğini kanıtlamanızı sağlayan bir sistem geliştirmiş. Apple Reference Image adı verilen bu yeni özellik, çektiğiniz fotoğrafın gerçekliğini kanıtlamak için kullanabileceğiniz yeni bir veri katmanı sağlıyor.
• robots.txt dosyaları özellikle YZ botlarının veri toplama ve internette gezinme sıklıklarının artmasıyla birlikte birçok haber kurumunun daha aktif bir şekilde kullandığı araçlardan biri hâline geldi. FT Strategies de büyük yayıncıların bu dosyayı nasıl kullandığını inceleyen bir araştırma ile kullanışlı bir kaynak üretmiş.
• Reddit de diğer büyük platformlara katılıp kendisini daha da kapalı bir uygulama hâline getirmeye devam ediyor. Benim gibi birçok insanın platformdaki güncel tartışmaları takip etmek için kullandığı RSS akışlarını önümüzdeki günlerde kapatacaklarını duyurdular ve gerekçe olarak YZ botlarını gösterdiler. Keşke bahane bulmak yerine “insanları platforma kapatmak ve daha fazla reklam göstermek istiyoruz” diyebilselerdi.
• Ülkemizde engellenen ama dünyanın geri kalanında giderek yaygınlaşan “tahmin piyasaları” Polymarket ve Kalshi etki alanlarını büyütmek için birçok farklı yol deniyor. Bunun bir ayağı giderek kontrolden çıkan gizli reklamlar. Diğer ayağı ise sadece medyada görünür olmakla yetinmeyip kendilerini de medya sektöründe bir oyuncuya dönüştürmeye çalışmaları.

Yapay Zekâ

• OpenAI gazetecilik dünyasıyla arasını iyi tutma konusunda ısrarcı görünüyor. ABD’de yerel gazeteciliği destekleyen bir program için verdikleri desteği iki katına çıkaran şirket, yine Eylül ayı içerisinde WAN-IFRA ve AIRPPU ile birlikte kurdukları inisiyatif ile Ukrayna’daki bağımsız gazetecilik sektörünü desteklemeye başladı.
• YZ ajanları şu ana kadar teknolojiye hakim olan veya meraklı olan kişiler tarafından kullanılabiliyordu ama bu ayın son günlerinde Meta ve OpenAI bunu değiştirmeye karar verdi. Önce Meta Muse adını verdiği ve sizin adınıza birçok şey yapabilecek özel ajanlarını duyurdu. Ardından OpenAI gerçekleştirdiği DevDay etkinliğinde Dots adını verdiği ajanları duyurdu. Her iki şirketin de ajanlar için sevimli ve ilgi çekici karakterler tasarlamış olması bu teknolojinin yaygınlaşmasını ne kadar istediklerinin kanıtı.
• YZ şirketleri ve laboratuvarları sürekli olarak yeni araştırmalar ve raporlar yayınlıyor, bu da takip etmeyi aşırı zorlaştırıyor. Ancak bu sıralar sadece bir rapor okuyacaksanız Anthropic’in yayınladığı kötüye kullanım raporunu tavsiye ederim. Her teknolojide olduğu gibi yapay zekâyı da kötüye kullanmaya hazır birçok farklı kesim var ve bunların neler düşünüp denediğinden öğrenebileceğimiz çok şey var.